Jedynie prawda jest ciekawa


Zapomniane zwyczaje wigilijne

24.12.2012

Etnografowie wytrwale pracują, aby niepraktykowane już zwyczaje wigilijne nie zostały zapomniane na zawsze. Szczególnie dużo pracy mają na Podkarpaciu.

Jak wyjaśniła Elżbieta Dudek-Młynarska z Muzeum Etnograficznego w Rzeszowie wszystkie te praktyki i zwyczaje miały zapewnić pomyślność i urodzaj w przyszłym roku. Wierzono bowiem, że od wszystkich zdarzeń wigilijnych zależy przyszłość, ponieważ dzień ten uważano za święto "początku".

Dlatego gospodynie, aby zapewnić urodzaj i związaną z tym pracę w gospodarstwie nie mogły w Wigilię usiąść, aby odpocząć; musiały cały czas pracować. Natomiast mężczyźni, szczególnie w tradycji Lasowiaków (okolice Leżajska, Kolbuszowej) przynosili z lasu kilka drewienek, a w późniejszych wiekach choinkę, aby zapewnić "przybywanie", "darzenie" w gospodarstwie.

Aby w przyszłym roku w gospodarstwie niczego nie ubywało nie wolno było w tym dniu także np. wynosić odzieży czy ziarna z komory, ani nawet wypożyczać swoich przedmiotów. Pomyślność natomiast miało zapewnić pożyczenie jakiegoś przedmiotu od Żyda.

Etnografka podkreśliła, że istotne znaczenie miało również, kto jako pierwszy w Wigilię odwiedzi dom. W okolicach Brzozowa, Ropczyc oraz na Pogórzu za złą wróżbę odczytywano przyjście jako pierwszej kobiety. W związku z tym po domach chodzili mali chłopcy, tzw. połaźnicy, którzy składali życzenia i dzięki temu zapewniali pomyślność domowi. W wielu miejscowościach zwyczaj ten miał nieco inną formę - domy odwiedzali od wczesnych godzin rannych mężczyźni lub starsi chłopcy, którzy w zamian za życzenia otrzymywali bułeczki, tzw. "szczodraki". Tradycja ta pochodząca z kresów wschodnich zachowała się w nielicznych rodzinach na Podkarpaciu do dziś.

Z kolei w niektórych rejonach, np. w okolicach Jasła z odwiedzin mężczyzny ubranego w kożuch wróżono niepomyślność. Natomiast w Rzeszowskiem, Przeworskiem i wśród Lasowiaków pojawienie się w drzwiach kobiety odczytywano pomyślnie, bowiem jej wizyta zapowiadała, że w gospodarstwie rodzić się będą cieliczki i kokoszki.

W czasie krzątaniny przed wieczerzą obowiązywały także liczne nakazy, np. mielenia w żarnach, aby zapewnić sobie przez cały następny rok zapasy mąki.

Nie jedzono podczas wieczerzy także potraw pochodzących z wody. Wierzono, że woda to siedlisko złych mocy, demonów, które mogą zagrażać człowiekowi. Popularne współcześnie ryby dawniej nie były znane jako potrawa wigilijna. Spożywano jedynie produkty z lasu, ogrodu i pola, czyli orzechy laskowe, miód, grzyby, warzywa, owoce, płody rolne.

Zapomnianym już zwyczajem podczas Wigilii było trzymanie w dłoni łyżki przez cały czas trwania wieczerzy i nieodkładanie jej na stół. Złą wróżbą było upuszczenie łyżki na podłogę. Wierzono, że osoba, która ją upuściła, prawdopodobnie nie doczeka następnej Wigilii. Pastuszkowie zajmujący się bydłem zbierali po wieczerzy wszystkie łyżki i wiązali razem, aby bydło się nie rozpraszało.

Spośród zwyczajów i tradycji nadal praktykowanych najbardziej znane jest pozostawianie na stole wigilijnym dodatkowego nakrycia dla niespodziewanego gościa. Jednak w tradycji Podkarpacia nakrycie to przygotowywano dla dusz zmarłych przodków, którzy w Wigilię odwiedzali swoje rodziny. Specjalnie dla nich palono na polach ognie, by mogli się przy nich ogrzać, szykowano miejsce przy stole, jedzenie, by mogli się najeść, oraz miejsce w izbie, by mieli gdzie odpocząć. Wcześniej otwierano drzwi tego domu lub okno, aby wpuścić dusze zmarłych.

Usuwano też odzież wiszącą na kołkach w izbie, aby dusze, które przybierały postać niewidzialnych ptaków, miały gdzie przysiąść. Zostawiano także "kolędę dla wilka", którego uważano za przybysza z innego świata, w domyśle - świata zmarłych. Zostawiano mu najczęściej miskę grochu. Później ta praktyka miała raczej zapewnić bezpieczeństwo bydła przed drapieżnikami.

Slaw/ PAP

[FOTO: PAP/Andrzej Grygiel]

Warto poczytać

  1. feta10072018 10.07.2018

    Najlepsze teatry plenerowe i uliczne. W Gdańsku rozpoczyna się festiwal "Feta"

    Ponad 60 spektakli w wykonaniu 20 polskich i zagranicznych zespołów obejrzeć będzie można na rozpoczynającym się w czwartek w Gdańsku XXII Międzynarodowym Festiwalu Teatrów Plenerowych i Ulicznych Feta.

  2. literatura03072018 03.07.2018

    "Najprawdziwszy biały kruk". Odnaleziono skarb polskiej poezji średniowiecznej

    To to najprawdziwszy biały kruk, niezwykłe cymelium - tak o nieznanym wcześniej, pełnym, drukowanym tekście "Rozmowy Mistrza Polikarpa ze Śmiercią" z 1542 roku mówi jego znalazca, prof. Wiesław Wydra. Dotąd nie była znana kompletna wersja utworu.

  3. sapkowski20062018 20.06.2018

    Twórca sagi "Wiedźmin" kończy dzisiaj 70 lat

    Andrzej Sapkowski, twórca serii powieści o wiedźminie Geralcie, kończy w czwartek 70 lat. Jak zapowiedział pisarz na niedawnym spotkaniu z czytelnikami, nie wyklucza napisania kolejnego tomu cyklu z tym że byłby to prequel.

  4. romanklosowski11062018 11.06.2018

    Nie żyje aktor Roman Kłosowski

    Nie żyje Roman Kłosowski, aktor filmowy i teatralny, znany głównie z roli Romana Maliniaka z serialu TV "Czterdziestolatek". O śmierci artysty poinformował w poniedziałek ZASP - Stowarzyszenie Polskich Artystów Teatru, Filmów, Radia i Telewizji. Aktor miał 89 lat.

  5. beksinski08062018 08.06.2018

    Duże zainteresowanie muzeum polskiego artysty

    Przeszło 350 tys. osób odwiedziło istniejącą od sześciu lat Galerię Zdzisława Beksińskiego w Sanoku (Podkarpackie). Dużym zainteresowaniem zwiedzających cieszy się odtworzona tam pracownia artysty.

  6. kino08062018 08.06.2018

    Odrodzenie polskiego kina? Na ekrany wchodzi "Zimna wojna" Pawła Pawlikowskiego

    Porównywana do "Casablanki", zachwycająca rolami aktorskimi, okrzykiwana arcydziełem - nagrodzona w Cannes za reżyserię, wyczekiwana w Polsce "Zimna wojna" Pawła Pawlikowskiego z Joanną Kulig i Tomaszem Kotem wchodzi w piątek do kin.

  7. barbarawachowicz07062018 07.06.2018

    W wieku 80 lat odeszła od nas Barbara Wachowicz-Napiórkowska

    Nie żyje pisarka, autorka spektakli, wystaw, programów radiowych i telewizyjnych poświęconych pamięci wielkich Polaków - Barbara Wachowicz-Napiórkowska. O śmierci 81-letniej Wachowicz poinformowała na Twitterze prezydent Warszawy Hanna Gronkiewicz-Waltz.

  8. zoodd07062018 07.06.2018

    Fundacja Stefczyka na dniu dziecka w gdańskim zoo

    W dn. 2.06.2018r. w Gdańskim Ogrodzie Zoologicznym odbył się coroczny Festyn Mundurowy Dzień Dziecka, którego organizatorem były: Zarząd Wojewódzki NSZZ Policjantów Województwa Pomorskiego i Biuro Organizacyjne Zespół.

CS157fotoMINI

Czas Stefczyka 157/2018

PDF (9,17 MB)

pobierz najnowszy numer
archiwum numerów

Facebook