Jedynie prawda jest ciekawa


Kino, teatr i artyści w dwudziestoleciu międzywojennym

16.11.2013

Tuwim był zapalonym kinomanem, ale największym entuzjastą kina był Antoni Słonimski. Józef Węgrzyn, zwany polskim Rudolfem Valentino, nie mógł z kolei żyć bez zainteresowania widzów - pisze Wojciech Kałużyński w książce "Kino, teatr, kabaret w przedwojennej Polsce".

Kino stało się w dwudziestoleciu międzywojennym jednym z ulubionych sposobów spędzania wolnego czasu. Do grona kinomanów należeli Julian Tuwim i Jarosław Iwaszkiewicz, ale - jak pisze Kałużyński - największym, z grona poetów, entuzjastą tej dziedziny sztuki był niewątpliwie Antoni Słonimski, "który zapałał do kina miłością niemal maniakalną". "Tuwim powiedział kiedyś, że jak Słonimskiego nie ma akurat ani w Ziemiańskiej, ani w domu, to z pewnością siedzi w kinematografie, bo prawie stamtąd nie wychodzi" - pisze autor nowo wydanej książki pt. "Kino, teatr, kabaret w przedwojennej Polsce. Artyści, miejsca, skandale" . 

Podczas trzech pierwszych lat niepodległości, kiedy byt państwowy wciąż pozostawał nieustabilizowany, władze zrozumiały, że kino stało się skutecznym instrumentem propagandy i zdołały wymóc na filmowcach podporządkowanie ich dzieł polityce. Zrealizowano wówczas cały cykl obrazów propagandowo-patriotycznych na zlecenie Prezydium Rady Ministrów i Ministerstwa Spraw Wojskowych. "Cechował je nachalny dydaktyzm. Fabuła z reguły bywała prosta - coś o dzielnym żołnierzu i zakochanej w nim pannie - osadzona na tle jednego z dramatycznych wydarzeń najnowszej historii" - zauważa autor książki.

Liczba prestiżowych adaptacji zwiększyła się pod koniec lat dwudziestych, gdy po przewrocie majowym wszystkie dziedziny kultury zostały wprzęgnięte w nurt nowej polityki państwa, opartej na ideałach romantycznych. Idealnie wpisywała się w ten nurt "Mogiła Nieznanego Żołnierza" (1972) Ryszard Ordyńskiego. Mało brakowało, by w jedną z ról wcielił się Witkacy, prywatnie - także wielbiciel kina. "Asystent reżysera, a zarazem jego bratanek Włodzimierz Ordyński, wspominał po latach, że stryj wysłał go z misją namówienia Witkacego do przyjęcia roli złowrogiego uwodziciela żony głównego bohatera. Artysta przyjął go w Hotelu Francuskim w Krakowie, występując jak go pan Bóg stworzył, i po długich namowach zgodził się zagrać, by jednak wycofać się w ostatniej chwili" - pisze Kałużyński.

Odpowiednią renomę w dwudziestoleciu zapewniała etykietka teatru stołecznego. W ciągu dwudziestolecia międzywojennego w stolicy działało aż 185 scen, choć zdecydowana większość miała efemeryczny charakter: połowa upadała, nie przetrwawszy nawet sezonu. Zaledwie pięć z nich utrzymało się przez cały okres istnienia II Rzeczpospolitej - Opera Narodowa oraz teatry: Narodowy, Letni, Polski i Mały.

Publiczność, poszukująca przede wszystkim dobrej rozrywki, dobrze wiedziała, gdzie może ją znaleźć, ale dyrektorzy teatrów "inteligenckich" musieli liczyć się z opinią krytyki. Część elit polegała bowiem na recenzjach prasowych, a najbardziej poczytne pióra mogły albo zniszczyć przedstawienie albo znacznie przedłużyć jego życie na afiszu; jednym z najbardziej wpływowych był Antoni Słonimski. "Błyskotliwy felietonista i recenzent swoją twórczością przysporzył sobie niejednego wroga. Z prawdziwą satysfakcją znęcał się nad płodami dramaturgów produkujących farsowe szmiry. (...) Nie oszczędzał nawet największych aktorów. O Zelwerowiczu napisał: +Pan Zelwerowicz był gruby i nudny jak zbiorowe wydanie dzieł Zegadłowicza+, z kolei o Solskim, cytując Craiga: +Grać tak długo i tak źle, to jest prawdziwa sztuka+" - cytuje Kałużyński. 

Kałużyński poświęcił też jeden z rozdziałów "celebrytom II Rzeczpospolitej". Jak pisze, aktorskie gwiazdy międzywojnia jak Eugeniusz Bodo, Adolf Dymsza, Jadwiga Smosarska, Aleksander Żabczyński, Hanka Ordonówna, Mieczysława Ćwiklińska czy Michał Znicz, otaczał prawdziwy kult. Sztandarową znakomitością, otaczaną nieznanym wcześniej w odniesieniu do polskich aktorów kultem była Jadwiga Smosarska. Gwieździe proponowano korzystne mariaże: pewien bogaty adorator z Francji obiecywał, że ofiaruje jej "pałacyk w Paryżu, willę na Riwierze, rolls royce'a do dyspozycji, a do osobistego użytku citroena". Wydrukowano miliony pocztówek z wizerunkiem Smosarskiej, układano też wierszyki na jej cześć. Jeden z nich znała cała Polska: "Nasza niewinna, nasza jedynna, nasza płomienna, nasza wybranna, nasza kochanna, swojska i dziarska, Jadzia Smosarska".

Uwielbienie, którym ją otaczano Smosarska przyjmowała w pewnym zażenowaniem. Uzależniony natomiast od uznania publiczności był legendarny aktor przedwojennego teatru, któremu popularność przyniosły role w "Znachorze", "Księżnej Łowickiej" czy "Trędowatej". Józef Węgrzyn, zwany polskim Rudolfem Valentino, wręcz nie mógł żyć bez zainteresowania widzów. Po przedstawieniu jak najszybciej wyskakiwał, aby wyjść z teatru razem z publicznością i pławić się z lubością we wszechobecnych szeptach: "Węgrzyn, Węgrzyn". Przy tym wypatrywał co ładniejszych panien i rozdawał im kwiaty, zaglądając przy tym czule w oczy - pisze Kałużyński. 

Wieczór promocyjny książki Wojciecha Kałużyńskiego odbędzie się w Kinie Iluzjon 25 listopada.

mc,PAP

[fot. wikimedia commons, autor: Stanisław Brzozowski]

Warto poczytać

  1. feta10072018 10.07.2018

    Najlepsze teatry plenerowe i uliczne. W Gdańsku rozpoczyna się festiwal "Feta"

    Ponad 60 spektakli w wykonaniu 20 polskich i zagranicznych zespołów obejrzeć będzie można na rozpoczynającym się w czwartek w Gdańsku XXII Międzynarodowym Festiwalu Teatrów Plenerowych i Ulicznych Feta.

  2. literatura03072018 03.07.2018

    "Najprawdziwszy biały kruk". Odnaleziono skarb polskiej poezji średniowiecznej

    To to najprawdziwszy biały kruk, niezwykłe cymelium - tak o nieznanym wcześniej, pełnym, drukowanym tekście "Rozmowy Mistrza Polikarpa ze Śmiercią" z 1542 roku mówi jego znalazca, prof. Wiesław Wydra. Dotąd nie była znana kompletna wersja utworu.

  3. sapkowski20062018 20.06.2018

    Twórca sagi "Wiedźmin" kończy dzisiaj 70 lat

    Andrzej Sapkowski, twórca serii powieści o wiedźminie Geralcie, kończy w czwartek 70 lat. Jak zapowiedział pisarz na niedawnym spotkaniu z czytelnikami, nie wyklucza napisania kolejnego tomu cyklu z tym że byłby to prequel.

  4. romanklosowski11062018 11.06.2018

    Nie żyje aktor Roman Kłosowski

    Nie żyje Roman Kłosowski, aktor filmowy i teatralny, znany głównie z roli Romana Maliniaka z serialu TV "Czterdziestolatek". O śmierci artysty poinformował w poniedziałek ZASP - Stowarzyszenie Polskich Artystów Teatru, Filmów, Radia i Telewizji. Aktor miał 89 lat.

  5. beksinski08062018 08.06.2018

    Duże zainteresowanie muzeum polskiego artysty

    Przeszło 350 tys. osób odwiedziło istniejącą od sześciu lat Galerię Zdzisława Beksińskiego w Sanoku (Podkarpackie). Dużym zainteresowaniem zwiedzających cieszy się odtworzona tam pracownia artysty.

  6. kino08062018 08.06.2018

    Odrodzenie polskiego kina? Na ekrany wchodzi "Zimna wojna" Pawła Pawlikowskiego

    Porównywana do "Casablanki", zachwycająca rolami aktorskimi, okrzykiwana arcydziełem - nagrodzona w Cannes za reżyserię, wyczekiwana w Polsce "Zimna wojna" Pawła Pawlikowskiego z Joanną Kulig i Tomaszem Kotem wchodzi w piątek do kin.

  7. barbarawachowicz07062018 07.06.2018

    W wieku 80 lat odeszła od nas Barbara Wachowicz-Napiórkowska

    Nie żyje pisarka, autorka spektakli, wystaw, programów radiowych i telewizyjnych poświęconych pamięci wielkich Polaków - Barbara Wachowicz-Napiórkowska. O śmierci 81-letniej Wachowicz poinformowała na Twitterze prezydent Warszawy Hanna Gronkiewicz-Waltz.

  8. zoodd07062018 07.06.2018

    Fundacja Stefczyka na dniu dziecka w gdańskim zoo

    W dn. 2.06.2018r. w Gdańskim Ogrodzie Zoologicznym odbył się coroczny Festyn Mundurowy Dzień Dziecka, którego organizatorem były: Zarząd Wojewódzki NSZZ Policjantów Województwa Pomorskiego i Biuro Organizacyjne Zespół.

CS157fotoMINI

Czas Stefczyka 157/2018

PDF (9,17 MB)

pobierz najnowszy numer
archiwum numerów

Facebook