Jedynie prawda jest ciekawa


Ocaleni od Katynia

16.01.2013

Kryteria ocalenia 395 jeńców z Kozielska, Starobielska i Ostaszkowa są jedną z największych zagadek zbrodni katyńskiej – podkreśla autor najnowszej książki o zbrodni katyńskiej.

O losach oficerów ocalałych z masakry katyńskiej, m.in. o tym dlaczego uniknęli oni strzału w tył głowy w piwnicach NKWD lub nad dołami śmierci, pisze historyk i politolog Stanisław Jaczyński w "Ocalonych od zagłady".

"Badacze problematyki katyńskiej, którzy ze zrozumiałych względów wiele miejsca i uwagi w swych dociekaniach poświęcali okolicznościom zbrodni i losom zamordowanych, na uboczu pozostawiali kwestię ocalonych" - pisze we wstępie książki Jaczyński, podkreślając, że geneza zbrodni katyńskiej, dążenie do rekonstrukcji wydarzeń, los zamordowanych to problemy, które kwestię ocalałych odsuwały na margines badań historycznych.

"Tym samym, niejako w zawieszeniu, pozostawało nader trudne, ale i kłopotliwe pytanie: co sprawiło, że spośród prawie 15 tysięcy polskich jeńców, którym nie było dane przeżyć wiosny 1940 r., stalinowskie władze darowały życie niespełna 400 z nich, w tym 250 oficerom i podchorążym Wojska Polskiego" - zastanawia się historyk.

Badacz w kilku rozdziałach, m.in. "Polscy jeńcy wojenni wobec sowieckiej indoktrynacji, penetracji wywiadowczej i prób pozyskania do współpracy wojskowej", opisuje losy tych żołnierzy Wojska Polskiego, którzy po wyselekcjonowaniu przez organa NKWD z obozów w Kozielsku, Starobielsku i Ostaszkowie, zostali najpierw na krótko osadzeni w obozach w Pawliszczewie Borze, a później w Griazowcu. Ze zbrodni katyńskiej ocalało w sumie 395 z ok. 22 tys. polskich obywateli; poza ok. 15 tys. jeńców "obozów specjalnych" z rozkazu Stalina i jego sowieckiego politbiura, zginęło również ok. 7 tys. więźniów ze wschodnich województw II Rzeczpospolitej.

Kryteria ocalenia 395 jeńców z Kozielska, Starobielska i Ostaszkowa - jak podkreśla Jaczyński - są jedną z największych zagadek zbrodni katyńskiej. Autor cytuje m.in. uratowanego w ostatniej chwili prof. Stanisława Swianiewicza, który w książce "W cieniu Katynia" napisał, że motywy, dla których trzem procentom jeńców zdecydowano darować życie są bardziej tajemnicze niż przyczyny decyzji o fizycznej likwidacji pozostałych 97 proc.

Podobnie Józef Czapski, malarz i pisarz, który przeżył likwidację obozu w Starobielsku pisał we wspomnieniach, że często zastanawiał się na podstawie jakiego kryterium NKWD wybrała ocalałą grupę. "Doszedłem do wniosku, że nie było żadnej wyraźnej przesłanki politycznej czy innej, która uzasadniałyby decyzję o ocaleniu właśnie tych 70 oficerów, których ze Starobielska przewieziono do Griazowca" - stwierdził Czapski.

W ocenie autora "Ocalonych od zagłady", głównym kryterium uratowania się z masakry katyńskiej była użyteczność ocalałych jeńców w realizacji planów wojskowych lub politycznych władz sowieckiej Rosji. "Podczas wielokrotnych przesłuchań jeńców funkcjonariusze NKWD zdołali uzyskać zgodę części spośród nich na współpracę. Gotowość do takiej współpracy przejawiali przede wszystkim jeńcy o lewicowych poglądach, przychylnie nastawieni zarówno do państwa sowieckiego, jak i do ruchu komunistycznego w ogóle. Wytypowano też oficerów sztabowych i służb wywiadowczych, którzy ze względu na zdobytą wiedzę specjalistyczną mogli w przyszłości być wykorzystani przez sowieckie władze bezpieczeństwa" - pisze Jaczyński.

Historyk podkreśla, że tajemnicę mogłyby wyjaśnić teczki personalne jeńców, którzy uniknęli zagłady wiosną 1940 r. Zauważa jednak, że badacze zbrodni katyńskiej nie wiedzą, czy teczki te zachowały się. Przypomina notatkę szefa KGB Aleksandra Szelepina z 1959 r. skierowaną do I sekretarza KC KPZR Nikity Chruszczowa z propozycją, by akta osobowe jeńców zniszczyć. Zauważa jednak, że "propozycja Szelepina (...) dotyczyła jedynie akt jeńców rozstrzelanych". "Możemy zatem domniemywać, że teczki tych jeńców, którzy ocaleli, zachowały się, jakkolwiek dotychczas żaden polski historyk do nich nie dotarł" - podkreślił badacz.

Teczki personalne, do których trafiały protokoły przesłuchań, byłyby bardzo cennym materiałem dla historyków. Do akt dołączone były również zbierane w toku śledztwa opinie władz obozowych, relacje enkawudzistów z "prywatnych" rozmów z jeńcami, dotyczące jeńca wyciągi z dokumentów i materiałów, teksty napisanych przez niego artykułów i prac, informacje biograficzne, listy napisane przez jeńca i przysłane do niego. W teczkach personalnych tych jeńców, którzy przed wojną zamieszkiwali zajęte przez ZSRR polskie Kresy, gromadzono również informacje zebrane w miejscach zamieszkania.

Książkę "Ocaleni od zagłady" historyka i politologa, przez wiele lat związanego m.in. z Wojskowym Instytutem Historycznym, opublikowało wydawnictwo Bellona.

PAP/JKUB

[fot. wpolityce.pl]

Warto poczytać

  1. 1270oblawanamlodewilki 12.07.2018

    To najbardziej tragiczna zbrodnia na Polakach po II wojnie światowej. Wspaniały gest kibiców.

    Kibice Sparty Augustów uczcili pamięć polskich żołnierzy wymordowanych w przez oprawców z NKWD, UB i KBW. Dla augustowskiej młodzieży pamięć o tych wydarzeniach wciąż jest bardzo ważna, czemu dali wyraz w osobliwy sposób. W Augustowie powstał mural upamiętniający zamordowanych bohaterów

  2. 1270dudela 29.05.2018

    Prezydent: dziękujemy weteranom za ich patriotyzm i poświęcenie

    Dziękujemy weteranom za ich patriotyzm, poświęcenie i odwagę; pamiętamy też o tych, którzy zginęli w służbie Ojczyźnie - napisał na Twitterze prezydent Andrzej Duda, z okazji obchodzonego we wtorek Dnia Weterana działań Poza Granicami Państwa

  3. Zygelbojmwiki 12.05.2018

    Krzyczał że "Świat oszalał". Wkrótce popełnił samobójstwo w akcie rozpaczy przeciw zagładzie Żydów i milczeniu Zachodu

    75 lat temu, 12 maja 1943 r., w obliczu nieuchronnego upadku żydowskiego zrywu w Warszawie, a także w związku z bezskutecznymi prośbami o reakcję Zachodu na Zagładę Żydów, w Londynie popełnił samobójstwo Szmul Mordechaj Zygielbojm.

  4. PileckiUBwiki 08.05.2018

    "Oświęcim to była igraszka". 71 lat temu Witold Pilecki został aresztowany przez UB

    8 maja 1947 roku został aresztowany przez UB rotmistrz Witold Pilecki, bohaterski "ochotnik do Auschwitz", który dał się schwytać Niemcom w ulicznej łapance, by zdobyć wiarygodne dane na temat zbrodni hitlerowskich oraz stworzyć konspirację wojskową wśród więźniów

  5. usa06052018 06.05.2018

    Ta decyzja uratowała Amerykę od komunizmu. O wszystkim zadecydował jeden człowiek

    200 lat temu w budynku przy trewirskiej Bruckergasse przyszedł na świat Karol Marks. Z

  6. 1270powstanieslaskie 02.05.2018

    97. rocznica wybuchu III powstania śląskiego

    W nocy z 2 na 3 maja 1921 r. wybuchło III powstanie śląskie, które przesądziło o sposobie podziału Górnego Śląska między Polskę i Niemcy

  7. WolynFlickr 22.04.2018

    Ludzie byli mordowani siekierami, a niemowlęta brano za nogi i rozbijano głowy o ściany. 75 lat temu UPA zamordowało 600 Polaków

    75 lat temu, w nocy z 22 na 23 kwietnia 1943 roku, Ukraińska Powstańcza Armia zamordowała w Janowej Dolinie na Wołyniu około 600 Polaków. Janowa Dolina była osiedlem wybudowanym w latach 30. przy kamieniołomach bazaltu eksploatowanych przez przedsiębiorstwo państwowe

  8. JaninaLewandowska 22.04.2018

    Jej ojciec dowodził zwycięskim powstaniem, ona służyła ojczyźnie jako lotnik. Sowieci zamordowali ją w Katyniu

    110 lat temu, 22 kwietnia 1908 roku, urodziła się Janina Lewandowska - radiotelegrafistka, pilot, spadochroniarz. Aresztowana przez Sowietów w czasie kampanii polskiej 1939 roku została zesłana do obozu w Ostaszkowie, a potem w Kozielsku. Była jedyną kobietą wśród ofiar Zbrodni Katyńskiej.

CS157fotoMINI

Czas Stefczyka 157/2018

PDF (9,17 MB)

pobierz najnowszy numer
archiwum numerów

Facebook