Jedynie prawda jest ciekawa


400. rocznica śmierci "szermierza kontrreformacji" ks. Piotra Skargi

27.09.2012

27 września 1612 r. w Krakowie zmarł Piotr Skarga - kaznodzieja, jezuita, zdecydowany przeciwnik reformacji, współtwórca unii brzeskiej z 1596 r.; zasłużony dla rodzimej kultury i języka pisarz, autor m.in. "Kazań sejmowych", w których przepowiadał zgubę Polski.

"Skarga był z natury osobowością energiczną, żywą (...). Zaraz po wstąpieniu na ambonę cały płonął, grzmiał jak burza, olśniewał jak błyskawica, uderzał jak piorun. Czasem prosił i błagał, modlił się i na twarz upadał przed Panem, by za chwilę, zdjęty oburzeniem, miotać zaklęcia i groźby. Miał wrodzony przymiot największych mówców: potęgę natchnienia i dar porywania serc ludzkich" - charakteryzował charyzmatycznego kaznodzieję ks. Kazimierz Panuś ("Piotr Skarga").

Piotr Skarga urodził się w 2 lutego 1536 r. w Grójcu na Mazowszu w rodzinie szlacheckiej Michała i Anny ze Świętków. Był najmłodszym spośród szóstki ich dzieci (miał trzech braci i dwie siostry).

Według niektórych przekazów, nazwisko Skarga zawdzięczał dziadkowi - Janowi Powęskiemu, który nagminnie się o coś procesował. Podobnie miał postępować także ojciec Piotra.

Młodzieniec kształcił się w szkole parafialnej w Grójcu. W 1544 r., w wieku ośmiu lat, został osierocony przez matkę; w 1548 r. - przez ojca.

"Z rodzinnego domu Piotr Skarga wyniósł silną wiarę, pobożność i głębokie przywiązanie do wyznania katolickiego. Zresztą cała dzielnica mazowiecka stanowiła ostoję katolicyzmu. Nowinki religijne nie znajdowały tu posłuchu, a zwolenników reformacji była ledwie garstka" - pisał Marek Balon ("Ks. Piotr Skarga").

W 1552 r. Skarga rozpoczął studia na Akademii Krakowskiej. Po trzech latach ze stopniem bakałarza ukończył wydział filozoficzny tejże uczelni. Nie kontynuował studiów prawdopodobnie ze względu na brak pieniędzy. W 1555 r. rozpoczął pracę w szkole parafialnej przy kolegiacie św. Jana w Warszawie. Od 1557 r. wychowywał nieletniego Jana Tęczyńskiego, syna wojewody lubelskiego Andrzeja Tęczyńskiego. Kontakty z możnym rodem umożliwiły Skardze wyjazd ze swym podopiecznym do Wiednia w 1560 r.

Po powrocie z zagranicy dwa lata później Skarga poznał biskupa kujawskiego (późniejszego arcybiskupa gnieźnieńskiego) Jakuba Uchańskiego. Prawdopodobnie pod jego wpływem zdecydował się zostać duchownym. Wybór ten był związany m.in. z faktem, że druga połowa XVI stulecia to okres, kiedy kler katolicki tracił co raz więcej wpływów w Rzeczypospolitej na rzecz zwolenników reformacji.

Zdecydowany walczyć z przeciwnikami Kościoła Skarga otrzymał święcenia kapłańskie w 1564 r. we Lwowie. Tam też pełnił m.in. obowiązki kanclerza lwowskiej kapituły.

W 1566 r. przeniósł się do Gorliczyna pod Przeworskiem. Prowadził tam działalność duszpasterską na
dworze Jana Krzysztofa Tarnowskiego (syna hetmana Jana Tarnowskiego).

Po śmierci możnego protektora w 1567 r. Skarga wrócił do Lwowa. Na krótko jednak, gdyż już w następnym roku wyjechał do Wiednia, skąd w początkach 1569 r. udał się do Rzymu. Tam wstąpił do zakonu jezuitów. Pobyt w Rzymie ukształtował ideowo zakonnika. Pozostawał wówczas pod wpływem m.in. pism Ojców Kościoła i teologów średniowiecznych.

W 1571 r. Skarga z wyróżnieniem ukończył nowicjat w Rzymie. "Przełożeni przyznawali mu +doskonałe zdrowie, talent kaznodziejski, dar wymowy, umiejętność słuchania spowiedzi+" - wyliczał Janusz Tazbir ("Piotr Skarga"). Po powrocie do Rzeczypospolitej osiadł w Pułtusku, gdzie był kaznodzieją i wykładowcą w miejscowym kolegium jezuickim.

W 1573 r. wyjechał do Wilna, gdzie został wicerektorem tamtejszego kolegium. "Najgorliwiej zajmował
się jednak nie działalnością pedagogiczną, a zwalczaniem na kazalnicy i w polemice drukowanej
licznych osiadłych w tym mieście heretyków z wyznawcami kalwinizmu i prawosławia na czele" -
tłumaczył Tazbir.

Efektem gorliwej działalności kaznodziejskiej Skargi w Wilnie było m.in. przyjęcie w 1586 r.
katolicyzmu przez podkanclerzego Wielkiego Księstwa Litewskiego Lwa Sapiehę.

Podczas płomiennych przemówień Skarga zawzięcie krytykował innowierców. W 1581 r. apelował do
biskupa wileńskiego Jerzego Radziwiłła, aby był "na heretyki zaostrzonym słupem".

W czasie posługi w Wilnie Skarga napisał (i wydał drukiem) "Żywoty świętych polskich". "W +Żywotach
świętych+ Skarga rysował wyraziście obraz świata i postaci ludzkich. Z impetem oddawał atmosferę
walki o dusze i o umysły, walki charakterystycznej dla mentalności ludzi jego pokolenia,
pochłoniętych - jak pisał Mikołaj Sęp Szarzyński - +wojną naszą ze światem, z szatanem i z ciałem+"
- charakteryzował cieszące się dużą popularnością dzieło Skargi ks. Panuś.

W 1579 r. król Stefan Batory przekształcił kolegium jezuickie w Wilnie w akademię. Skarga został
pierwszym rektorem nowo utworzonej uczelni.

Zakonnik cieszył się względami władcy do tego stopnia, że towarzyszył mu także podczas kampanii
wojennych, np. w czasie oblężenia Połocka w 1579 r. Po zdobyciu przez Rzeczpospolitą Inflant trzy
lata później, Skarga założył kolegia jezuickie m.in. w Rydze i Dorpacie.

W 1584 r. zamieszkał w Krakowie, gdzie pełnił obowiązki przełożonego domu zakonnego św. Barbary.
Prowadził działalność charytatywną. Założył Bractwo Miłosierdzia, Bractwo Św. Łazarza, Bank Pobożny
i Skrzynkę Św. Mikołaja.

Od 1588 r. pełnił zaszczytną funkcję królewskiego kaznodziei na dworze Zygmunta III Wazy,
zdeklarowanego katolika. "Na widownię wstępował człowiek o ogromnym zasobie wiedzy, odznaczający
się wielkim kunsztem słowa, nie spotykanym u współczesnych. Przy tym dominował żarliwością uczucia
i bogactwem wyobraźni. Umiał użyć w miarę potrzeby patetyczności, celował doborem argumentów, nade
wszystko potrafił wyrażać się wytwornie i szlachetnie, a nie przytłaczał erudycją, nie męczył
jednostajnością tonu, okazywał dużo finezji i taktu, zachwycał szczerością i prostotą" - wyliczał
ks. Panuś.

Jako królewski kaznodzieja Skarga głosił, że reformacja zniszczyła jedność wyznaniową
Rzeczypospolitej. Wzywał do ograniczenia przywilejów dla protestantów, których nazywał heretykami i
bluźniercami przeciw Bogu.

Był zdecydowanym przeciwnikiem zawartej w 1573 r., a gwarantującej prawa innowiercom, konfederacji
warszawskiej. "(...) miota Skarga na tę ustawę najgorsze wyzwiska. Nazywa ją dzikim, piekielnym,
wilczym i tyrańskim prawem. Szlachcica zaprowadzającego w swoich dobrach reformację określa mianem
bezbożnego wyrodka, niesprawiedliwego drapieżcy, lwa jadowitego, psa głodnego" - pisał Tazbir.

Wzywał wyznawców prawosławia do podporządkowania się Stolicy Apostolskiej; to m.in. dzięki jego
zabiegom doszło w 1596 r. do zawarcia unii brzeskiej, której zwolennicy - unici (grekokatolicy)
uznawali papieża za głowę Kościoła, ale zachowywali odrębność obrzędową.

Najbardziej znanymi dziełami Skargi napisanymi na dworze Zygmunta III były "Kazania sejmowe" i
"Wzywanie do pokuty obywatelów Korony Polskiej i Wielkiego Księstwa Litewskiego".
W swych pismach kaznodzieja wytykał Polakom ich grzechy narodowe. Krytykował skłonność rodaków do
tolerowania herezji oraz zamiłowanie do anarchii, co - jego zdaniem - wynikało ze złego rozumienia
przez szlachtę pojęcia "wolność".

Jezuita wzywał do posłuszeństwa wobec władzy zwierzchniej: "O synowie koronni, umijecie czcić, jako
waszy ojcowie, króle i pany wasze (...). Nie rozciągajcie wolności swej na zelżenie jego (króla -
PAP), na zjazdy zakazane, na rozruchy, na sedecye, na obmowy i szemrania, na nieposłuszeństwa i
przepychy, bo to wam samym wielką szkodę uczyni i to samo niewolę na was tyrańską przywiedzie" -
przestrzegał.

Skarga ubolewał nad zniewieściałością i tchórzostwem szlachty. "Skargowska wizja stanu
szlacheckiego, bo to szlachta odziedziczyła etos rycerski, oparta jest na średniowiecznych wzorach
rycerskich i jest całkowitym zaprzeczeniem renesansowych wzorców życia" - tłumaczył Sławomir Skiba
("Przestrogi dla Polski księdza Piotra Skargi").

Jezuita wzywał do pokuty, ale jednocześnie zapowiadał, że Polaków dosięgnie boska sprawiedliwość.
"Przyjdzie czas Boży i czas pomsty Boskiej na was. I tak było. Rośćże w grzechach, opłakany
narodzie nasz, aż się w nich zstarzejesz. Dolewaj beczki gniewu Bożego, aż się rozpukniesz. O,
niestety, na głupstwo twoje!" - pisał.

W 1612 r. sędziwy jezuita zakończył służbę na dworze królewskim. Wyjechał do Krakowa, gdzie spędził
ostatnie chwile swego życia. Zmarł 27 września 1612 r. Pochowano go w kościele św. Piotra i Pawła.
Inny polski kaznodzieja Fabian Birkowski nazwał Skargę "Piotrem Złotoustym", a na jego pogrzebie
powiedział: "Nierychło takiego kaznodzieję Polska nasza obaczy, który serca ludzkie trzymał w
rękach swych, obracał niemi, kędy chciał, przez dziwną, a jemu tylko daną wymowę".

Skarga pozostawił po sobie bogaty dorobek kaznodziejski. Wydano drukiem 197 jego kazań (51
niedzielnych, 46 świątecznych, 100 przygodnych). Obok walorów literackich pisma zakonnika mają
także wartość historyczną (kazania obozowe, mowy żałobne).

Wizjonerski styl pism Skargi sprawił, że - zwłaszcza w czasach zaborów - postrzegano go jako osobę,
która przepowiedziała niedolę Polski na długo przed jej upadkiem.

Rok 2012 został ogłoszony przez Sejm Rokiem ks. Piotra Skargi.

PAP/kop
[fot. wikiepedia]

Warto poczytać

  1. 1270oblawanamlodewilki 12.07.2018

    To najbardziej tragiczna zbrodnia na Polakach po II wojnie światowej. Wspaniały gest kibiców.

    Kibice Sparty Augustów uczcili pamięć polskich żołnierzy wymordowanych w przez oprawców z NKWD, UB i KBW. Dla augustowskiej młodzieży pamięć o tych wydarzeniach wciąż jest bardzo ważna, czemu dali wyraz w osobliwy sposób. W Augustowie powstał mural upamiętniający zamordowanych bohaterów

  2. 1270dudela 29.05.2018

    Prezydent: dziękujemy weteranom za ich patriotyzm i poświęcenie

    Dziękujemy weteranom za ich patriotyzm, poświęcenie i odwagę; pamiętamy też o tych, którzy zginęli w służbie Ojczyźnie - napisał na Twitterze prezydent Andrzej Duda, z okazji obchodzonego we wtorek Dnia Weterana działań Poza Granicami Państwa

  3. Zygelbojmwiki 12.05.2018

    Krzyczał że "Świat oszalał". Wkrótce popełnił samobójstwo w akcie rozpaczy przeciw zagładzie Żydów i milczeniu Zachodu

    75 lat temu, 12 maja 1943 r., w obliczu nieuchronnego upadku żydowskiego zrywu w Warszawie, a także w związku z bezskutecznymi prośbami o reakcję Zachodu na Zagładę Żydów, w Londynie popełnił samobójstwo Szmul Mordechaj Zygielbojm.

  4. PileckiUBwiki 08.05.2018

    "Oświęcim to była igraszka". 71 lat temu Witold Pilecki został aresztowany przez UB

    8 maja 1947 roku został aresztowany przez UB rotmistrz Witold Pilecki, bohaterski "ochotnik do Auschwitz", który dał się schwytać Niemcom w ulicznej łapance, by zdobyć wiarygodne dane na temat zbrodni hitlerowskich oraz stworzyć konspirację wojskową wśród więźniów

  5. usa06052018 06.05.2018

    Ta decyzja uratowała Amerykę od komunizmu. O wszystkim zadecydował jeden człowiek

    200 lat temu w budynku przy trewirskiej Bruckergasse przyszedł na świat Karol Marks. Z

  6. 1270powstanieslaskie 02.05.2018

    97. rocznica wybuchu III powstania śląskiego

    W nocy z 2 na 3 maja 1921 r. wybuchło III powstanie śląskie, które przesądziło o sposobie podziału Górnego Śląska między Polskę i Niemcy

  7. WolynFlickr 22.04.2018

    Ludzie byli mordowani siekierami, a niemowlęta brano za nogi i rozbijano głowy o ściany. 75 lat temu UPA zamordowało 600 Polaków

    75 lat temu, w nocy z 22 na 23 kwietnia 1943 roku, Ukraińska Powstańcza Armia zamordowała w Janowej Dolinie na Wołyniu około 600 Polaków. Janowa Dolina była osiedlem wybudowanym w latach 30. przy kamieniołomach bazaltu eksploatowanych przez przedsiębiorstwo państwowe

  8. JaninaLewandowska 22.04.2018

    Jej ojciec dowodził zwycięskim powstaniem, ona służyła ojczyźnie jako lotnik. Sowieci zamordowali ją w Katyniu

    110 lat temu, 22 kwietnia 1908 roku, urodziła się Janina Lewandowska - radiotelegrafistka, pilot, spadochroniarz. Aresztowana przez Sowietów w czasie kampanii polskiej 1939 roku została zesłana do obozu w Ostaszkowie, a potem w Kozielsku. Była jedyną kobietą wśród ofiar Zbrodni Katyńskiej.

CS157fotoMINI

Czas Stefczyka 157/2018

PDF (9,17 MB)

pobierz najnowszy numer
archiwum numerów

Facebook