Jedynie prawda jest ciekawa

Gorące tematy:

A kaj tyz ta Polska Andrzeja Wajdy

22.10.2016

Przegląd dorobku twórczego Andrzeja Wajdy, a moment śmierci skłania do takiej refleksji, pokazuje, jak nie tylko płodny, ale i wielki był to reżyser.

Inspiracją do przejrzenia dorobku A. Wajdy był tekst wspomnieniowy Piotra Zaremby (WSieci - 42/2016). Wyliczenie filmów artysty z czasu ponad 60 lat za kamerą, jest imponujące. Kiedy sięgnąłem do swego katalogu około 300 ważnych dla mnie filmów, okazało się, że jest wśród nich aż 16 A. Wajdy. A nakręcił ich dużo więcej.

Druga uwaga dotyczy rankingu ważności filmów. Dla P. Zaręby najważniejszym jest „Ziemia obiecana” według Władysława Reymonta. Cenię ten film, jednak sam najwyższe laury przyznałbym adaptacji „Wesela” Stanisława Wyspiańskiego, genialnej, jak sam tekst. Podobnie niezwykle wysoko cenię adaptację „Pana Tadeusza” Adama Mickiewicza. Trudny trzynastozgłoskowiec poematu, aktorzy, a grali u mistrza najlepsi, mówili dialogowo, nie recytując. To wielka sztuka, te adaptacje pozostaną w filmotekach szkolnych. I młodzież to zainteresuje. Ze względów sentymentalnych cenię „Człowieka z żelaza”, który oglądałem latem 1981 roku w Pile, odbywając roczną służbę wojskową. To było poruszające mnie doświadczenie. Chyba bardziej od „Człowieka z marmuru”, który w latach studenckich też był dla nas filmem ważnym.

I jeszcze „Katyń”. Na ten film czekaliśmy długo. Mówiło się, że Andrzej Wajda będzie go kręcił także z powodów rodzinnych (ojciec został zamordowany w Charkowie). To wielkie kino, bo trudno nakręcić film o traumatycznym doświadczeniu, tkwiącym jak zadra w zbiorowej pamięci, gdzie też znamy finał. To jest w jakiejś mierze film – hołd, modlitwa dla wierzących, podobnie jak „Wołyń” Wojciecha Smarzowskiego. Wówczas jego konkurentem do Oscara był austriacki film „Fałszerze”. Żałowałem przegranej, ale tamten film był też rzeczywiście bardzo dobry.

I jest jeszcze „Popiół i Diament”. Film trudny do sklasyfikowania. Z jednej strony ma w sobie elementy propagandowe, jak sama książka Jerzego Andrzejewskiego. Ale też ma w sobie coś bardzo polskiego, jakiś rodzaj romantyzmu, wtajemniczenia w los, miłość, śmierć, jak te zapalane kieliszki, znicze. Właśnie ten odbiór, wielka rola Zbigniewa Cybulskiego, okulary, kubek, kurtka jako symbole wolności, wymykały się owym socrealistycznym ramom. Tak go widzieliśmy, jak później Krystynę Jandę w roli dumnej, zbuntowanej Agnieszki w „Człowieku z marmuru”. Osadzenie jego filmów w tym co polskie, było ważnym wyróżnikiem. I wcale nie musiało oznaczać jakiejś prowincjonalności.

A były też tak jego wybitne filmy jak „Danton” według Stanisławy Przybyszewskiej z Wojciechem Pszoniakiem jako Robespierrem. Jak: „Krajobraz po bitwie”, „Kronika wypadków miłosnych”, „Bez znieczulenia”, z bardzo dobrą rolą Zbigniewa Zapasiewicza, ukazującego dylematy polskiego inteligenta i granicę kompromisów z władzą. Było też teatralne zaangażowanie A. Wajdy, bardzo ciekawe interpretacje dzieł Fiodora Dostojewskiego, Szekspira, Wyspiańskiego.

Pewnie było i w tej drodze twórczej trochę różnych mądrości danego etapu, układania się z cenzurą, z władzą, choćby dla zdobycia środków na kolejne filmy, czasami może i oportunizmu. Były różne oceny sytuacji wypowiadane przez reżysera filmu „Człowiek z nadziei”. Ale broni się twórczość, filmy. Wydaje się, że tak ważne przy myśleniu o Andrzeju Wajdzie, o Polsce pozostają słowa Woltera, że „Nie zgadzam się z twymi poglądami, ale gotów jestem umrzeć, byś mógł je wygłosić”. Polsce potrzeba takiego wyciszenia, dystansu, zachowania prawa dla swych poglądów. Rozumnej wolności z nutką romantyzmu, co pokazywał w swej niezwykłej twórczości Andrzej Wajda

I żegnając tego giganta polskiego kina, kultury w ogóle, można powtórzyć frazę z „Wesela”: „A kaj tyz ta Polska? Kaj?” To pytanie, które stawiał w filmach, jest i wyzwaniem dla kręgu jego odbiorców, i zobowiązaniem.

Ps. I prywatny ranking i uwagi do wybranych filmów A. Wajdy:

  1. Pan Tadeusz” – reżyser: Andrzej Wajda, aktorzy: Marek Kondrat – Hrabia, Grażyna Szapołowska – Telimena, Andrzej Seweryn – Sędzia-Podkomorzy, Daniel Olbrychski (Klucznik Gerwazy), Bogusław Linda – ks. Robak vel Jacek Soplica, Michał Żebrowski – Tadeusz; wg Adama Mickiewicza, jeden z najlepszych filmów kolekcji, mimo że trudno przełożyć język poematu, wartko opowiedziana fabuła, konflikt Sopliców i Horeszków, wciąga, to film o Polsce.

  2. Wesele” – r. Andrzej Wajda, plejada znakomitych polskich aktorów świetnie podających tekst, piękna muzyka Czesława Niemena, według arcypolskiego dramatu Stanisława Wyspiańskiego. Tam słowa: „A kaj tyz ta Polska”, „Chopin gdyby żył, też by pił…”, „Myśmy wszystko zapomnieli…”.

  3. Człowiek z żelaza”, r. Andrzej Wajda, a.: Marian Opania, Krystyna Janda, Jerzy Radziwiłowicz, Bogusław Linda, Złota Palma w Cannes w 1981, kontynuacja „Człowieka z marmuru”, o powstawaniu Solidarności, Sierpniu ’80, Grudniu ’70, kompozycja: też rodzaj śledztwa – teraz radiowego, upodlony dziennikarz.

  4. Katyń” – r. Andrzej Wajda; film o Katyniu, który powstawał wiele lat. Ale jest wielki. Sceny końcowe, to sam akt zabijania i buldożer zasypujący doły. Wcześniej akcja m. in. w Krakowie (ciekawa postać córki walczącej o dobre imię ojca. I drugiej – już skomunizowanej – chyba nauczycielki. I młodego człowieka z partyzantki, który ginie po wojnie, zrywając plakat opluwający AK). Trudno ogląda się takie filmy, gdy zna się finał i wymiar tragedii (jak „Sophie Scholl”). Z modlitewnym westchnieniem gdzieś w środku. Był kandydatem do Oscara – przegrał z b. dobrymi „Fałszerzami” (oglądałem – film o żydowskich fałszerzach w obozach koncentracyjnych).

  5. Popiół i diament”, r. Andrzej Wajda, a. Zbigniew Cybulski, wg. powieści Jerzego Andrzejewskiego, dramat żołnierzy AK, dzień odzyskania niepodległości - śmierć Szczuki i Maćka Chełmickiego. Tam padają słowa: „Ta banda na dole to jeszcze nie cała Polska” lub: „Gówno zawsze na wierzch wypłynie”.

  6. Danton” – r. Andrzej Wajda, a.: Wojciech Pszoniak, Gerard Depardieu; wg dramatu Stanisławy Przybyszewskiej, wielka rywalizacja – zenit jakobińskiego terroru w 1794 w ramach Komitetu Ocalenia Narodowego, świetna scena – Robespierre na palcach stóp przy mównicy Trybunału Rewolucyjnego, fabrykuje dowody: „Danton musi umrzeć, wasza rzecz, by to odpowiednio uzasadnić”. Pachnie stalinizmem. Rewolucja pożera własne dzieci – czort z nią.

  7. Krajobraz po bitwie – r. Andrzej Wajda, a.: Daniel Olbrychski, Stanisława Celińska, Anna German; 1970, opowieść o osobie i bohaterach Tadeusza Borowskiego z opowiadań o obozie dla dipisów (displacek persons) tuż po wojnie, przed decyzją o powrocie. Bohaterem głównym – Tadeusz – poeta i intelektualista, straszny bunt i rozgoryczenie. Ukazuje skutki duchowe, nie samo okrucieństwo obozów. Cynizm i nihilizm. Pokolenie zarażonych wojną – scena samosądu, zbiorowego mordu – utopienia w szambie b. hitlerowca. Także sztuczność odchodzącego świata w chwili jego wskrzeszania: stare formy i dekoracje: mundury, parady, manifestacje patriotyzmu, nawet miłość przegrywa.

  8. Korczak” – r. Andrzej Wajda, a.: Wojciech Pszoniak; Doktor i sierociniec przed wojną i w trakcie. Getto, wywózka z dziećmi do Treblinki. Zarzuty strony żydowskiej, że zbyt chrześcijański bohater. Słowa J. Korczaka: „Dzieciństwo czyni człowiekiem”.

  9. Kronika wypadków miłosnych” – r. Andrzej Wajda, Aktorzy: grają głównie młodzi debiutanci, 1985, wg Tadeusza Konwickiego, rok 1939, Kolonia Wileńska, ostatnie przedwojenne lato i młodzieńcza miłość, czuje się pulsowanie historii.

  10. Niewinni czarodzieje”, r. Andrzej Wajda, a.: Tadeusz Łomnicki, w epizodach Jerzy Skolimowski i Roman Polański; scenariusz J. Andrzejewskiego i J. Skolimowskiego, bez tragizmu, lekarz – muzyk, oderwani od rzeczywistości społecznej, sprawne, żywe dialogi, gry póz, kamuflażu, sprzeciw ale i pustka gomułkowskiej „małej stabilizacji”.

  11. Panny z Wilka” – r. Andrzej Wajda, a.: Daniel Olbrychski, Anna Seniuk, Maja Komorowska, Krystyna Zachwatowicz, Stanisława Celińska, Christine Pascal; wg. opowiadania Jarosława Iwaszkiewicza, powrót mężczyzny do dworku w Wilku, spotkania z bliskimi mu kiedyś kobietami - żadna z nich nie jest obecnie szczęśliwa. Dobrze filmowany, melancholia pogodzenia się ze światem, rytm opowieści z wewnętrznym napięciem (trochę podobieństwa do kobiet u Ingmara Bergmana),

  12. Pierścionek z orłem w koronie” – r. Andrzej Wajda, a.: Rafał Królikowski, Adrianna Biedrzyńska; 1993, wg powieści Aleksandra Ścibiora-Rylskiego (tego od „Człowieka z marmuru. Człowieka z żelaza”), dylematy młodego AK-owca po wojnie, wielka scena, na kolanach do pociągu – do Rosji, śpiewają „Bogurodzicę”, odpowiedzialność za ludzi ze swego plutonu, w dobrej wierze organizuje spotkanie dowódców AK (szesnastu) i Armii Czerwonej. Złamanie umowy przez Rosjan. Naga siła w miejsce zasad. Pytanie o znaczenie Historii a osobistych decyzji, granic kompromisu.

  13. Wszystko na sprzedaż” – r. Andrzej Wajda, a. Andrzej Łapicki, Barbara Czyżewska.

  14. Zemsta” – a. Andrzej Wajda, a.: Janusz Gajos jako jowialny i porywczy Cześnik, Andrzej Seweryn jako kunktatorski Rejent, Roman Polański jako tchórzliwy samochwał Papkin, Katarzyna Figura jako Podstolina, Daniel Olbrychski jako Dyndalski, Agata Buzek jako Klara, Rafał Królikowski jako Wacław; 2002, wg Aleksandra Fredry, w zimowej, naturalnej scenerii.

  15. Ziemia obiecana” – r. Andrzej Wajda według Władysława Reymonta, a.: W. Pszoniak, A. Seweryn, D. Olbrychski, Kalina Jędrusik, b. dobry film, naturalistyczny. I czteroodcinkowy serial (film nominowany do Oskara).

(były jeszcze m. in.: „Pokolenie”, „Kanał”, „Lotna”, „Popioły”, „Brzezina”, „Piłat i inni”, „Smuga cienia”, „Bez znieczulenia”, „Dyrygent”, „Miłość w Niemczech”, „Biesy”, „Wielki tydzień”, „Panna Nikt”, „Wyrok na Franciszka Kłosa”, „Tatarak”, „Człowiek z nadziei” – o Lechu Wałęsie, „Powidoki”, które dopiero obejrzymy. Też bardzo dobry serial „Z biegiem lat, z biegiem dni” o losach dwóch krakowskich rodzin w latach 1874-1914).

Autor bloga

ksiazek

Wojciech Książek

Przewodniczący „Solidarności” oświatowej Regionu Gdańskiego, Wiceminister Edukacji Narodowej w latach 1997-2001

CSSIfotoMINI122016

Czas Stefczyka 138/2016

PDF (4,14 MB)

pobierz najnowszy numer
archiwum numerów

Facebook